Het monument is een initiatief van Stichting Samen Verder Putten en werd in 2017 geplaatst. Volgens initiatiefnemer Michel Kooij was het kamp lange tijd een vergeten geschiedenis. “De razzia overheerst natuurlijk de oorlogsgeschiedenis van Putten. Maar er is nog veel meer gebeurd in Putten. Putten maakt ongewild ook deel uit van een stukje holocaust.”

Nauwelijks bekend

Kooij stuitte zo’n tien tot vijftien jaar geleden op het bestaan van het werkkamp tijdens archiefonderzoek. Door oude documenten door te nemen en in gesprek te gaan met mensen die veel wisten over de oorlogsjaren, ontdekte hij dat dit deel van de geschiedenis nauwelijks bekend was.

Toen hij navraag deed, bleek dat slechts een kleine groep inwoners wist van het kamp. Kooij klopte daarop aan bij de gemeente Putten met het idee om deze geschiedenis zichtbaar te maken. Dat leidde uiteindelijk tot de plaatsing van het Sarah-monument en een jaarlijkse herdenking op 27 januari.

Graven bij de Zuiderzee

In 1942 zaten vanaf april tot oktober ongeveer 125 Joodse mannen in werkkamp De Vanenburg. Zij kwamen niet uit Putten zelf, maar uit verschillende delen van Nederland, waaronder Amsterdam, Rotterdam en het oosten van het land. De mannen moesten duinrellen afgraven bij de Zuiderzee. Hoewel het geen concentratiekamp was, noemt Kooij het kamp “het voorportaal van de dood”.

Dankzij een aantal bewaarde brieven die gevangene David Brandon schreef over zijn vrouw, is er een voorstelling te maken van de situatie in het kamp.Daarin is te lezen hoe Brandons leven steeds beperkter werd. “Vooral in 1941 en 1942 werden de anti-joodse maatregelen eigenlijk met de week zwaarder. Dus ook de bewaking en het regime werd met de week zwaarder”, legt Kooij uit.

Het Sarah-monument, gemaakt door Puttense Gerrit van Emous | Foto: VRMG

Op 2 oktober 1942 werd het kamp ontruimd. De mannen werden overgebracht naar Westerbork en vervolgens gedeporteerd naar vernietigingskampen als Auschwitz en Sobibor, waar niemand van hen het overleefde. Dat was dus exact twee jaar voor de razzia”, zegt Kooij.

Moeder van het Joodse volk

De naam van het monument, Sarah, is bewust gekozen. “Sarah staat symbool voor de moeder van het Joodse volk,” legt Kooij uit. “Ik wilde per se een vrouwelijk figuur kiezen, omdat natuurlijk de vrouwen er zoveel om geleden hebben dat hun mannen werden weggevoerd. En dat ze gescheiden werden van hun mannen en later ook kinderen.”

De herdenking op 27 januari valt samen met de bevrijding van Auschwitz in 1945. Volgens Kooij gaat het daarbij niet alleen om herdenken, maar ook om het doorgeven van een boodschap: “Nederland keek men liever de andere kant uit als die joden werden opgepakt. Mensen moeten niet wegkijken bij conflicten, maar moeten standpunten innemen en dat ook verkondigen. En niet de andere kant op kijken en weglopen.”

Na afloop konden bezoekers een steen neerleggen, naar joods gebruik | Foto: VRMG

Hoewel de belangstelling voor de herdenking langzaam groeit, blijft vooral de betrokkenheid van jongeren beperkt. De Puttense scholen worden ieder jaar uitgenodigd voor de herdenking, maar reageren daar niet op, vertelt Kooij.  Toch hoopt hij dat het verhaal van het werkkamp De Vanenburg, een vaste plek krijgt binnen de geschiedenis van Putten.