8-03-2024 9:30
Meer vrouwelijke kunstenaars dan ooit, Agatha van Deventer liep vijf eeuwen voor
Als je het eenmaal weet, is het niet te missen. In het noordtransept van de Grote Kerk is een vrouw met een lange rok en een schort voor afgebeeld. Naast haar zijn nog enkele mannen geschilderd. Het zijn onder andere Agatha van Deventer en haar vader Ewolt, die in 1561 en 1562 aan de schilderingen werkten. Hoewel je er misschien snel aan voorbij zou lopen, zijn twee dingen opvallend aan de portretten.
Bijbelse schilderingen
Ten eerste waren schilders in de tijd van deze schilderingen vaak ondergeschikt. “De schilderingen hadden het doel om de Bijbelverhalen over te brengen. Wie die schilderingen gemaakt had, maakte eigenlijk niet zo veel uit”, legt Sophie van Steenderen uit. Zij is conservator van het Stadsmuseum Harderwijk. “Het feit dat hier dus de schilders, maar ook bijvoorbeeld de stukadoors zijn afgebeeld, is een humanistische gedachte. De gewone werklui staan in de aandacht.”
Meesterschilders
Eén van de afgebeelde ‘werklui’ is een vrouw; Agatha. “In die tijd was het voor vrouwen helemaal niet gewoon om te kunnen schilderen. Tot ver in de 19e eeuw werd kunst voornamelijk gemaakt door mannen”, vertelt Van Steenderen. “Waar een man kon opklimmen tot Meesterschilder, was dat voor vrouwen onmogelijk. Vrouwen waren wel eens werkzaam in werkplaatsen, maar dat waren dan meestal dochters van de Meesterschilders. Op eigen kracht lukte het niet.”
Trotse vader
Dat Agatha hier heeft mee geschilderd in de Grote Kerk als ‘dochter van’ is dus nog niet eens het bijzonderst, want dat gebeurde wel vaker. “Maar dat haar vader haar ook heeft afgebeeld in de kerk, dat is wel heel bijzonder. Het laat zien dat hij trots op haar was.”
Die trots ging zelfs zo ver dat Ewolt in zijn testament opnam dat zijn schildersspullen werden nagelaten aan zijn dochter. “Helaas overleed Agatha uiteindelijk eerder dan haar vader, maar hij vond dus blijkbaar wel dat Agatha zijn opvolger zou moeten worden.”
Bloemmotieven
Welke bijdrage Agatha heeft geleverd aan de schilderingen in de Grote Kerk, is niet helemaal met zekerheid te zeggen. “Ze houdt in haar rechterhand een bloemetje”, wijst Van Steenderen aan. “We denken dat dat verwijst naar de bloemmotieven. Dat zou dus betekenen dat zij die heeft geschilderd. Een andere verklaring zou kunnen zijn dat ze het bloemetje aanbiedt aan Hansken, de stukadoor die naast haar staat afgebeeld.”
Mannelijke naaktmodellen
Dat vrouwen nauwelijks een rol innamen in het schildersvak, had er onder andere mee te maken dat zij niet werden toegelaten op kunstacademies. “Daar werden mannelijke naaktmodellen bestudeerd en nagetekend. Vrouwen konden daar niet aan mee doen en dus kregen ze beperkt of geen toegang tot de academie”, legt Van Steenderen uit. “Zij schilderden dus stillevens, landschappen en portretten. Maar de schilderijen die het meest gewaardeerd werden, Bijbelse taferelen, mythologische en historische voorstellingen waarin mensen de hoofdrol speelden, die konden ze niet maken omdat zij niet opgeleid waren in het tekenen en schilderen van de menselijke anatomie.”
De omslag
In de 19e eeuw begon hier een omslag in plaats te vinden. Mannelijke kunstenaars maakten zich los van de academies. “Ze wilden de regels niet meer volgen, en daarmee werd het dus makkelijker voor vrouwen om mee te kunnen doen.” Hierdoor en in combinatie met de eerste feministische golf, die begon rond 1870, kwamen de mogelijkheden voor vrouwelijke kunstenaars in een stroomversnelling.
Een goede balans
Tegenwoordig ziet de kunstwereld er compleet anders uit. “Ik zou zelfs zeggen dat er misschien meer vrouwelijke dan mannelijke hedendaagse kunstenaars zijn”, merkt Van Steenderen op. “Op kunstacademies wordt gekeken naar talent en visie, niet naar geslacht.”
Volgens Van Steenderen is het belangrijk om een goede balans tussen kunst van mannen en vrouwen in exposities te vinden. Dit probeert zij dan ook te bereiken met de exposities in het Stadsmuseum. “Vrouwen kunnen vanzelfsprekend net zo goed kunst maken als mannen. Daarnaast zie je ook dat vrouwen soms andere verhalen vertellen met hun kunst. En kunst is bij uitstek een middel om de wereld te kunnen bekijken vanuit een ander perspectief.”
Op dit moment is onder andere een tijdelijke expositie van de 100-jarige kunstenares Guus Sundemeijer-Rincker te bezichtigen in het Stadsmuseum. De Grote Kerk is open van koningsdag (27 april) tot en met de herfstvakantie.
💬 Tip ons!
Heb jij een tip of opmerking?
Mail naar de redactie: redactie@loemedia.nl of bel 0525- 681899